Μετά από πέντε χρόνια προετοιμασίας, αδειοδοτήσεων και τεχνικών προσαρμογών, η Πάρνηθα απέκτησε το πρώτο Μονοπάτι Προσβασιμότητας σε ελληνικό Εθνικό Δρυμό. Πρόκειται για ένα έργο που όχι μόνο αποδίδει αξία στην κοινωνία αλλά ανοίγει τον δρόμο για την προσέλκυση ταξιδιωτών που χρησιμοποιούν αναπηρικό αμαξίδιο, ηλικιωμένων και όλων όσων αντιμετωπίζουν οποιαδήποτε δυσκολία στην κίνηση.
Χρειάστηκε η συνεργασία τριών φορέων και πέντε χρόνια για να λάβει σάρκα και οστά: το Kaizen Foundation , το οποίο συνέβαλε ουσιαστικά ως βασικός δωρητής καθώς επίσης οι Access to Nature και Ελληνικός Ορειβατικός Σύνδεσμος Αθηνών (ΕΟΣ Αθηνών), για τον συντονισμό της μελέτης, τον σχεδιασμό και την υλοποίηση του πλάνου.
Το μονοπάτι που “γεννήθηκε” μέσα από πραγματικές ανθρώπινες εμπειρίες
Για τους ανθρώπους που βιώνουν καθημερινά το βουνό, ανοίγουν μονοπάτια και οδηγούν άλλους ανθρώπους μέσα στα δάση του, η προσβασιμότητα είναι ένας σημαντικός παράγοντας με τον οποίο έρχονται συχνά αντιμέτωποι.
Από το 2004, όταν η ομάδα Access to Nature, ενός εκ των συντελεστών υλοποίησης του μονοπατιού, ανέλαβε τη διαχείριση του Καταφυγίου Μπάφι στην Πάρνηθα, αντιμετώπισε αρκετές φορές μια πραγματικότητα που συχνά παραμένει αόρατη για την πλειονότητα των επισκεπτών της φύσης: τον ουσιαστικό αποκλεισμό των ανθρώπων με κινητικές δυσκολίες από το φυσικό περιβάλλον. Υπήρχαν άνθρωποι που απέφευγαν εξαρχής να επισκεφθούν το βουνό, γνωρίζοντας ότι δεν υπήρχαν οι κατάλληλες υποδομές προσβασιμότητας, ενώ άλλοι επικοινωνούσαν διστακτικά με το καταφύγιο προκειμένου να διερευνήσουν εάν κάποιος θα μπορούσε να τους βοηθήσει να μετακινηθούν από το αυτοκίνητό τους μέχρι σ’ αυτό. Η δυνατότητα αυτόνομης μετακίνησης μέσα στο δάσος δεν αποτελούσε καν ρεαλιστική επιλογή.
Όπως αναφέρει η ομάδα της Access to Nature: “Μια από τις πρώτες καθοριστικές στιγμές ήταν η επίσκεψη στο καταφύγιο ενός ανθρώπου που χρησιμοποιεί αναπηρικό αμαξίδιο έπειτα από ατύχημα. Για να μετακινηθεί από το αυτοκίνητο στον προαύλιο χώρο, χρειάστηκε να τον σηκώσουν δύο άτομα. Τότε εκείνος είπε μια φράση που έμεινε χαραγμένη στη μνήμη: «Αυτό δεν μπορώ. Να αισθάνομαι ότι εξευτελίζομαι, ενώ με σηκώνουν στον αέρα».”
Η φράση αυτή δείχνει ότι η προσβασιμότητα δεν αφορά αποκλειστικά την πρακτική δυνατότητα μετακίνησης. Αφορά πρωτίστως την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την αυτονομία και το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να συμμετέχει ισότιμα σε δραστηριότητες που για τους περισσότερους θεωρούνται αυτονόητες.
Αυτό που για κάποιους αποτελεί μια απλή, καθημερινή επιλογή, για άλλους είναι ένα όνειρο που δεν είχαν ποτέ τη δυνατότητα να πραγματοποιήσουν. Η Access to Nature περιγράφει μια ακόμα στιγμή που παραμένει ανεξίτηλη: “Ένας νεαρός με κινητική αναπηρία, ακούγοντας μια παρέα να συζητά αδιάφορα το ενδεχόμενο μιας βόλτας στο δάσος, είπε: «Και τι δεν θα εδινα για να μπορούσα να κάνω μια βόλτα, έστω και μερικά μέτρα, μέσα στο δάσος».
Αυτή η φράση ήταν που αποτέλεσε το οριστικό σημείο εκκίνησης ενός ταξιδιού περίπου πέντε ετών, γεμάτο προκλήσεις, προσπάθειες, συνεργασίες και επιμονή, το οποίο οδήγησε τελικά στη δημιουργία του πρώτου μονοπατιού προσβασιμότητας για άτομα με αναπηρία στην Πάρνηθα.
Από την ιδέα στην υλοποίηση
Ήταν το 2019 όταν τα μέλη της ομάδας Access to Nature ξεκίνησαν να κάνουν την ιδέα αυτή πράξη. Τα χρόνια σχεδιασμού και υλοποίησης του έργου οι προκλήσεις ήταν πολλές. Είχαν να αντιμετωπίσουν το ίδιο το βουνό, τη μορφολογία του εδάφους, τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς, τις τεχνικές δυσκολίες και την αναζήτηση χρηματοδότησης. Ωστόσο, όπως οι ίδιοι αναφέρουν, η μεγαλύτερη πρόκληση αποδείχθηκε η γραφειοκρατία και τονίζουν πως είναι ανάγκη να απλουστευθούν οι διαδικασίες και να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις καλύτερης συνεργασίας μεταξύ των υπηρεσιών, ώστε αντίστοιχες πρωτοβουλίες με κοινωνικό όφελος να μπορούν να υλοποιούνται ταχύτερα και αποτελεσματικότερα.
Ένα έργο που σχεδιάστηκε μαζί με τους ανθρώπους με αναπηρία
Τα πρώτα δύο χρόνια αφιερώθηκαν στην ουσιαστική προετοιμασία του εγχειρήματος, ερευνώντας, μελετώντας και αξιολογώντας τόσο τις ανάγκες όσο και τις τεχνικές απαιτήσεις. Κυρίως, όμως, η περίοδος αυτή αφιερώθηκε στους ανθρώπους που θα το χρησιμοποιήσουν. Η ομάδα συνεργάστηκε με συλλόγους ατόμων με αναπηρία και μελλοντικούς χρήστες. Τα άτομα αυτά συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης του μονοπατιού, συμβάλλοντας στο να δημιουργηθεί ένα έργο που θα είναι πραγματικά προσβάσιμο και θα καλύπτει τις ανάγκες τους.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι άνθρωποι πίσω από την πρωτοβουλία: «Δεν σχεδιάσαμε απλώς ένα έργο για τα άτομα με αναπηρία. Το σχεδιάσαμε μαζί τους».
2021-2025 Η αναμονή
Τα επόμενα τέσσερα χρόνια, από το 2021 έως και το 2025, η ομάδα βρισκόταν σε αναμονή της αδειοδότησης για την έναρξη των εργασιών του έργου. Η μελέτη κατατέθηκε επίσημα στο Δασαρχείο τον Νοέμβριο του 2021, ενώ το τελευταίο απαραίτητο έγγραφο για την έναρξη της κατασκευής εκδόθηκε το καλοκαίρι του 2025.
Ένας από τους λόγους της καθυστέρησης ήταν ότι όλα τα έργα που πραγματοποιούνται στον Εθνικό Δρυμό Πάρνηθας (και σε όλες τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας) υπόκεινται σε ένα αυστηρό θεσμικό και περιβαλλοντικό πλαίσιο, ώστε να διασφαλιστεί η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.
Ωστόσο, η υλοποίηση του έργου αντιμετώπισε σημαντικές καθυστερήσεις και λόγω της πολυπλοκότητας των διοικητικών διαδικασιών, των αλληλοεπικαλύψεων αρμοδιοτήτων και των διαδοχικών εγκρίσεων που απαιτούνταν. Παρότι, όπως αναφέρουν οι εκπρόσωποι των φορέων υλοποίησης, η πλειονότητα των υπαλλήλων των δημόσιων υπηρεσιών αντιμετώπισε θετικά την πρωτοβουλία, οι δυσκολίες εντοπίστηκαν κυρίως στη λειτουργία του διοικητικού μηχανισμού και στον συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων.
Παράλληλα, από το 2022 η ομάδα ξεκινά καμπάνια συλλογής χρηματικών συνεισφορών μέσω crowdfunding ενώ το 2024 η Kaizen Foundation αναλαμβάνει το κύριο μέρος της χρηματοδότησης της κατασκευής του μονοπατιού καθώς και τη συντήρησή του για τα επόμενα τρία χρόνια.
Η διάνοιξη και οι εργασίες κατασκευής του μονοπατιού ξεκίνησαν το καλοκαίρι του 2025 και το έργο εγκαινιάστηκε έναν χρόνο μετά, τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2026.
2026: Το αποτέλεσμα-Δύο διαδρομές με άμεση πρόσβαση στο καταφύγιο Μπάφι
Με την ολοκλήρωση του έργου, παραδόθηκαν στο κοινό δύο διακριτές αλλά συνδεδεμένες προσβάσιμες διαδρομές, καθώς και σημαντικές παρεμβάσεις στις υφιστάμενες υποδομές.
Η πρώτη διαδρομή οδηγεί στο δάσος για μία σύντομη βόλτα μέσα στη φύση ενώ η δεύτερη οδηγεί στο καταφύγιο. Οι επισκέπτες μπορούν είτε να συνδυάσουν αυτές τις δύο διαδρομές είτε να επιλέξουν μία από τις δύο.
1η Διαδρομή – Κυκλική περιήγηση στο δάσος (396 μέτρα)
Η πρώτη διαδρομή ξεκινά από τον χώρο στάθμευσης του καταφυγίου, όπου έχουν προβλεφθεί δύο ειδικά διαμορφωμένες θέσεις στάθμευσης. Πρόκειται για μια κυκλική διαδρομή μήκους 396 μέτρων, η οποία αναπτύσσεται μέσα στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας.
Κατά τη διάρκεια της περιήγησης, οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα:
- Να κινηθούν μέσα σε ένα ιδιαίτερα πλούσιο φυσικό οικοσύστημα.
- Να γνωρίσουν τη μοναδική χλωρίδα της Πάρνηθας, η οποία φιλοξενεί περίπου 1.100 διαφορετικά είδη φυτών, από τα περίπου 6.000 που απαντώνται συνολικά στην Ελλάδα.
- Να παρατηρήσουν στοιχεία της τοπικής πανίδας, η οποία περιλαμβάνει ελάφια, αγριογούρουνα, νυφίτσες, αλεπούδες, λύκους και μεγάλη ποικιλία ειδών ορνιθοπανίδας.
- Να απολαύσουν την ηρεμία, τους ήχους και τις εικόνες του δάσους, σε ένα περιβάλλον που μέχρι σήμερα ήταν πρακτικά απρόσιτο για πολλούς ανθρώπους.
Κατά μήκος της διαδρομής έχουν διαμορφωθεί τρεις ειδικοί χώροι στάσης και ανάπαυσης, οι οποίοι διαθέτουν:
- Τραπεζόπαγκους για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών και των συνοδών τους.
- Ενημερωτικές πινακίδες για το φυσικό περιβάλλον.
- Χάρτη προσανατολισμού και πληροφορίες για τη διαδρομή.
Οι χώροι αυτοί επιτρέπουν στους επισκέπτες να πραγματοποιούν σύντομες στάσεις, να ξεκουράζονται και να απολαμβάνουν το φυσικό τοπίο.
2η Διαδρομή – Πρόσβαση στο Καταφύγιο Μπάφι (107 μέτρα)
Η δεύτερη διαδρομή έχει μήκος 107 μέτρα και συνδέει τον χώρο στάθμευσης με το Καταφύγιο Μπάφι. Πρόκειται για μια σύντομη ανάβαση μικρής κλίσης, σχεδιασμένη ώστε να εξασφαλίζει την πρόσβαση των επισκεπτών με κινητικές δυσκολίες στις εγκαταστάσεις του καταφυγίου.
Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν σημαντικές παρεμβάσεις στο ίδιο το κτίριο, οι οποίες περιλαμβάνουν:
- Κατασκευή τριών ραμπών για την υπέρβαση υφιστάμενων υψομετρικών διαφορών και σκαλοπατιών.
- Εγκατάσταση ειδικού αναβατορίου για την πρόσβαση στο εσωτερικό του κτιρίου.
- Δημιουργία ειδικά διαμορφωμένου προσβάσιμου χώρου υγιεινής, με επαρκή χώρο ελιγμών και πλήρους περιστροφής αναπηρικού αμαξιδίου.
- Τοποθέτηση κατάλληλης θύρας εισόδου, ειδικών στηριγμάτων στη λεκάνη και καθρέπτη με κλίση.
Με τις παρεμβάσεις αυτές, οι επισκέπτες μπορούν να αξιοποιούν ισότιμα τις υπηρεσίες εστίασης και τις εγκαταστάσεις του καταφυγίου.
Επίλογος
Πέντε χρόνια μετά, η ιδέα που ξεκίνησε από μια φράση ενός ανθρώπου με κινητικά προβλήματα μέσα στο καταφύγιο Μπάφι απέκτησε πλέον υπόσταση. Όμως η πραγματική της αξία δεν μετριέται με αριθμούς.
Μετριέται με τις στιγμές που κάποιος που δεν μπορούσε να μπει στο δάσος θα μπορέσει να το διασχίσει με ασφάλεια και χωρίς να χρειαστεί να ζητήσει βοήθεια για να μετακινηθεί. Με τις στιγμές που μια οικογένεια θα σχεδιάσει μια έξοδο στη φύση χωρίς να αποκλείσει εκ των προτέρων ένα μέλος της. Με τις στιγμές που το βουνό θα πάψει να είναι ένας χώρος στον οποίο κάποιοι «δεν χωράνε».
Για την Access to Nature, τον ΕΟΣ Αθηνών και το Kaizen Foundation, το έργο αυτό ήταν μια μακρά προσπάθεια. Για όσους θα το περπατήσουν, μπορεί να είναι κάτι πολύ πιο απλό — και πολύ πιο σημαντικό: μπορεί να είναι η πρώτη φορά που θα νιώσουν ότι το δάσος είναι και δικός τους χώρος.